Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकण किनारपट्टीवर वर्चस्व मिळवण्यासाठी शास्त्री नदीच्या मुखावर असलेल्या जयगड किल्ल्याला आपल्या आरमारी रणनीतीचा मुख्य केंद्रबिंदू बनवले. खाडीच्या संरक्षणासाठी हा किल्ला अत्यंत मोक्याचा होता.
विजापूरच्या आदिलशाहीच्या ताब्यात असलेला हा किल्ला महाराजांनी आपल्या स्वराज्यात सामील करुन घेतला. आरमाराचा विकास करताना महाराजांनी या किल्ल्याची तटबंदी अधिक मजबूत करण्यावर भर दिला.
जंजिऱ्याच्या सिद्दीच्या कारवायांना लगाम घालण्यासाठी महाराजांनी जयगड किल्ल्याचा वापर केला. या किल्ल्यामुळे स्वराज्याच्या जहाजांना अरबी समुद्रात सुरक्षित आश्रय मिळत असे.
शास्त्री नदीतून होणारा व्यापार आणि अंतर्गत वाहतूक सुरक्षित राहावी, यावर महाराजांचे बारीक लक्ष होते. जयगड किल्ल्याच्या बुरुजांवरुन खाडीत प्रवेश करणाऱ्या शत्रूच्या जहाजांवर नजर ठेवणे सोपे जात असे.
महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली या किल्ल्याच्या तटांची डागडुजी करण्यात आली. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराची रचना आणि बुरुजांची मजबूती ही शिवकालीन स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुना मानली जाते.
शिवकाळात जयगडचा वापर युद्धनौकांच्या दुरुस्तीसाठी आणि आरमारी सैन्याला रसद पुरवण्यासाठी केला जात असे. किल्ल्याच्या आत असलेल्या पाण्याच्या टाक्या आजही त्या काळातील नियोजनाची साक्ष देतात.
महाराजांनी पेरलेल्या आरमारी धोरणाचा वारसा पुढे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी याच जयगड किल्ल्यावरून समर्थपणे चालवला आणि अरबी समुद्रात मराठ्यांचा दरारा निर्माण केला.
आजही जयगड किल्ल्यावर गेल्यावर महाराजांच्या दूरदृष्टीची प्रचिती येते. किल्ल्याच्या बुरुजावरून दिसणारा अथांग समुद्र आजही शिवरायांच्या "ज्याचा जवळ जलदल, त्याचा समुद्र" या उक्तीची आठवण करून देतो.