Manish Jadhav
जयगड किल्ल्याची उभारणी 16व्या शतकात विजापूरच्या आदिलशाही कालखंडात झाली. हा किल्ला शास्त्री नदीच्या खाडीचे रक्षण करण्यासाठी आणि व्यापारावर लक्ष ठेवण्यासाठी बांधला गेला होता.
कान्होजी आंग्रे यांचे वर्चस्व
1713 मध्ये हा किल्ला मराठा आरमाराचे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या ताब्यात आला. त्यांच्या काळात या किल्ल्याला सामरिकदृष्ट्या मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आणि मराठा आरमाराचा हा एक भक्कम तळ बनला.
शास्त्री नदी आणि अरबी समुद्र जिथे मिळतात, त्या संगमावर हा किल्ला उभा आहे. किल्ल्याच्या दोन बाजूंनी पाणी आणि एका बाजूने जमिनीचा भाग असल्याने शत्रूला यावर हल्ला करणे कठीण होते.
हा किल्ला सुमारे 13 एकरच्या विस्तीर्ण परिसरात पसरलेला आहे. किल्ल्याची तटबंदी आजही अतिशय मजबूत स्थितीत असून त्यावर अनेक बुरुज आहेत, जे इतिहासाची साक्ष देतात.
असे मानले जाते की, किल्ल्याचे बांधकाम करताना येणारे अडथळे दूर व्हावेत म्हणून 'जयबा' नावाच्या एका व्यक्तीने आत्मबलिदान दिले होते. त्यांच्या सन्मानार्थ या किल्ल्याचे नाव 'जयगड' ठेवण्यात आले.
किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी येथे दुहेरी तटबंदी बांधण्यात आली होती. तसेच जमिनीच्या बाजूने शत्रूला रोखण्यासाठी खोल खंदक खोदण्यात आले होते, जे आजही पाहायला मिळतात.
किल्ल्याच्या आत कान्होजी आंग्रे यांच्या वाड्याचे अवशेष आजही अस्तित्वात आहेत. यासोबतच येथे गणपतीचे मंदिर आणि पाण्याचे मोठे तलाव असून ते शिवकालीन स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना आहेत.
1818 मध्ये मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर हा किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. कोकण किनारपट्टीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी इंग्रजांनी या किल्ल्याचा लष्करी तळ म्हणून वापर केला होता.