Manish Jadhav
ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड तालुक्यात असलेला गोरखगड हा ट्रेकर्सचा आवडता किल्ला आहे.
गोरखगड हा प्रामुख्याने एक टेहळणीचा किल्ला म्हणून ओळखला जात असे. जुन्या काळात नाणेघाटातून होणाऱ्या व्यापारावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि शत्रूच्या हालचाली टिपण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर केला जाई.
हा किल्ला कल्याण ते जुन्नर या प्राचीन व्यापारी मार्गावर (नाणेघाटाजवळ) स्थित आहे. या मार्गावरुन जाणाऱ्या तांड्यांच्या सुरक्षेसाठी गोरखगड आणि त्याचा जोडकिल्ला 'मच्छिंद्रगड' महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.
किल्ल्याचे नाव प्रसिद्ध सिद्धयोगी 'गोरखनाथ' यांच्यावरुन ठेवण्यात आले. किल्ल्याच्या पायथ्याशी आणि गुहेमध्ये गोरखनाथांची मंदिरे आहेत. मच्छिंद्रगड आणि गोरखगड ही नावे नाथ संप्रदायातील गुरु-शिष्यांच्या परंपरेची साक्ष देतात.
इतिहासात या भागावर स्थानिक कोळी राजांचे वर्चस्व होते. नंतरच्या काळात हा किल्ला अहमदनगरच्या निजामशाहीच्या ताब्यात होता. किल्ल्याची रचना आणि तेथील खोदकाम पाहता हा प्राचीन काळापासून वापरात असावा असे जाणवते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा कल्याण-भिवंडीचा परिसर जिंकला, तेव्हा हा किल्लाही स्वराज्यात सामील झाला. स्वराज्याच्या उत्तर सीमेवरील आणि जुन्नर प्रांताच्या संरक्षणासाठी या किल्ल्याचे धोरणात्मक महत्त्व होते.
किल्ल्यावर खडकात कोरलेल्या अनेक पाण्याच्या टाक्या आहेत. गडावर कोणत्याही नैसर्गिक पाण्याचा स्रोत नसतानाही पावसाचे पाणी साठवण्याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. आजही यातील काही टाक्यांमधील पाणी पिण्यायोग्य आहे.
गोरखगडाचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे तिथल्या कातळात कोरलेल्या उभ्या पायऱ्या. शत्रूला गडावर येणे कठीण जावे या उद्देशाने या पायऱ्या अत्यंत अरुंद आणि उभ्या खोदण्यात आल्या आहेत, जे तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राचा अजोड नमुना आहे.
मराठेशाहीच्या काळात या किल्ल्याचा वापर लष्करी छावणी म्हणून केला जात असे. 1818 मध्ये मराठा साम्राज्याचा अस्त झाल्यानंतर हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.