Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक महान योद्धा आणि रणनीतीकार नव्हते, तर ते कलेचे महान पुरस्कर्ते देखील होते.
महाराजांनी दुर्गविज्ञानात क्रांती घडवली. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे जलदुर्ग आणि प्रतापगड, रायगड यांसारख्या गिरीदुर्गांची बांधणी त्यांच्या स्थापत्यकलेच्या दृष्टीचा आणि प्रेमाचा उत्कृष्ट पुरावा आहे.
स्वराज्यात अनेक मंदिरांचा जीर्णोद्धार महाराजांनी केला. सिंधुदुर्ग किल्ल्यावरील स्वतःचे मंदिर असो किंवा सप्तेश्वर मंदिर, त्यांनी मूर्तिकलेतील बारकावे आणि पारंपरिक भारतीय मंदिर शैलीला नेहमीच प्रोत्साहन दिले.
शिवकाळात चित्रकलेलाही राजाश्रय मिळाला. शिवरायांनी चित्रकारांना सन्मान दिला, ज्यामुळे त्या काळातील प्रसंगांची आणि व्यक्तिमत्त्वांची रेखाटने आजही इतिहासाची साक्ष देतात.
महाराजांच्या दरबारात कवी भूषणांसारखे थोर कवी होते. संस्कृत भाषेच्या संवर्धनासाठी त्यांनी 'राज्यव्यवहार कोश' तयार करुन घेतला. साहित्याप्रती असलेल्या प्रेमामुळेच त्यांनी अनेक विद्वानांना आणि कवींना स्वराज्यात आश्रय दिला.
शिवरायांच्या दरबारात गायन आणि वादन कलेला मानाचे स्थान होते. पोवाडा हा मराठमोळा कलाप्रकार त्यांच्याच काळात अधिक बहरला. शाहीर आणि कलावंतांना ते सन्मानाने पुरस्कृत करत असत.
शस्त्रास्त्रे बनवण्यापासून ते राज्याभिषेकासाठी लागणाऱ्या सुवर्ण सिंहासनापर्यंत, महाराजांनी कारागिरांच्या कौशल्याची कदर केली. रायगडावर त्यांनी बाजारपेठ वसवली, जिथे विविध हस्तकलांना वाव मिळत असे
महाराजांची पत्रे आणि आज्ञापत्रे पाहिली तर त्यातील अक्षरांची मांडणी आणि भाषेचे सौंदर्य लक्षात येते. सुलेखन कलेला त्यांनी प्रशासकीय कामातही मोठे महत्त्व दिले होते.
महाराजांनी कलेचा वापर केवळ मनोरंजनासाठी नाही, तर समाजप्रबोधन आणि राष्ट्रप्रेमासाठी केला. शाहिरी आणि कथा-कीर्तनांच्या माध्यमातून त्यांनी स्वराज्याचा विचार घराघरांत पोहोचवला.