दैनिक गोमन्तक डिजिटल
महाराजांकडे माणसांची अचूक पारख करण्याचे कौशल्य होते. सहकाऱ्यांच्या भावना, निष्ठा आणि क्षमता ओळखून त्यांनी तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे, जीवा महाला यांसारखे जीवाला जीव देणारे मावळे तयार केले.
अफझलखान भेट असो वा आग्र्याहून सुटका, अत्यंत कठीण आणि जीवघेण्या प्रसंगातही महाराजांनी आपले मानसिक संतुलन ढळू दिले नाही. भीती किंवा क्रोधाच्या भरात कोणताही चुकीचा निर्णय न घेता, अत्यंत शांत डोक्याने परिस्थिती हाताळणे हे त्यांच्या मानसिक प्रगल्भतेचे लक्षण होते.
शत्रूची ताकद, भौगोलिक परिस्थिती (सह्याद्रीचे गड-किल्ले) आणि स्वतःच्या मर्यादा या सर्वांचे त्यांना अचूक भान होते. समोरच्या परिस्थितीचा वेध घेऊन त्यानुसार तात्काळ आपली रणनीती बदलण्यात ते पटाईत होते.
रणनीती आखल्यानंतर त्याची अंमलबजावणी करताना त्यांच्याकडे कमालीची स्पष्टता आणि धोरणीपणा होता. शत्रू कितीही मोठा असला, तरी योग्य वेळी योग्य निर्णय घेऊन स्वराज्य हिताला त्यांनी नेहमी प्राधान्य दिले.
केवळ शस्त्रानेच नव्हे, तर शत्रूच्या मानसिकतेशी खेळून युद्ध कसे जिंकायचे याचे उत्कृष्ट कौशल्य महाराजांकडे होते. शत्रूच्या मनात भीती निर्माण करणे, त्यांना संभ्रमात टाकणे आणि अचानक हल्ला करून त्यांचे मानसिक खच्चीकरण करणे (जसे की शाहिस्तेखानाची फजिती) या गनिमी काव्याच्या तंत्रात ते निष्णात होते.
भविष्यातील संकटांचा वेध घेण्याची त्यांची मानसिक क्षमता अफाट होती. परकीय आक्रमकांपासून संरक्षणासाठी सागरी किल्ल्यांची निर्मिती आणि स्वतंत्र आरमार (Navy) उभारण्याचा निर्णय त्यांच्या याच दूरगामी आणि आधुनिक विचारसरणीचा परिणाम होता.
मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या आक्रमणावेळी परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याचे पाहून त्यांनी पुरंदरचा तह केला आणि २३ किल्ले तात्पुरते स्वाधीन केले. परंतु, या अपयशाने खचून न जाता, त्यांनी पुन्हा नव्या मानसिक तयारीने आणि ताकदीने ते सर्व किल्ले अल्पावधीत परत जिंकून घेतले.
रयतेचे कल्याण हेच त्यांचे अंतिम ध्येय होते. शत्रूच्या स्त्रियांचा आदर करणे, शेतकऱ्यांच्या पिकांचे नुकसान न होऊ देणे यांसारख्या उच्च नैतिक मूल्यांमुळे त्यांना समाजात एक 'न्यायी राजा' म्हणून मानसिक आणि सामाजिक स्वीकृती मिळाली, ज्यामुळे रयतेचा त्यांच्यावरील विश्वास अधिक दृढ झाला.
मराठेशाहीच्या अस्मिता आणि संघर्षाचा साक्षी 'जंजिरा'