Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी यशाचे सर्वात मोठे रहस्य म्हणजे 'गनिमी कावा'. अत्यंत कमी सैन्यबळ असतानाही बलाढ्य शत्रूंना धूळ चारण्यासाठी महाराजांनी या युद्धनीतीचा प्रभावी वापर केला.
महाराजांनी सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आणि घनदाट जंगलांचा युद्धभूमी म्हणून वापर केला. शत्रूच्या अफाट सैन्याला मोकळ्या मैदानावर न भिडता, त्यांना अरुंद खिंडीत किंवा डोंगराळ भागात ओढून तिथे त्यांचा पराभव करणे हे या नीतीचे मुख्य सूत्र होते.
गनिमी काव्यात वेगाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शत्रूला सावध होण्याची संधी न देता विजेच्या वेगाने हल्ला करणे आणि शत्रू सावरण्यापूर्वीच सुरक्षित ठिकाणी परतणे, यामुळे मुघल आणि आदिलशाही सैन्य नेहमीच गोंधळात पडत असे.
कोणतीही मोहीम आखण्यापूर्वी महाराजांचे गुप्तहेर खाते (प्रमुख: बहिर्जी नाईक) शत्रूची खडान् खडा माहिती काढत असे. शत्रूचे संख्याबळ, रसद आणि कमकुवत दुवे ठाऊक असल्यामुळेच महाराज कमीत कमी हानीमध्ये विजय मिळवत.
शत्रू गाफील असताना किंवा रात्रीच्या वेळी अचानक हल्ला करणे हा गनिमी काव्याचा प्राण आहे. शाहिस्तेखानावरील छापा हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. शत्रूला जेव्हा वाटत असे की महाराज लांब आहेत, तेव्हाच ते त्यांच्या उशाशी येऊन ठेपलेले असायचे.
महाराज केवळ शस्त्रानेच नाही तर बुद्धीनेही लढायचे. शत्रूच्या मनात दहशत निर्माण करण्यासाठी त्यांनी अनेक युक्त्या वापरल्या. शत्रूचे मनोबल खच्ची करणे आणि त्यांना सतत भीतीच्या छायेखाली ठेवणे, हे गनिमी काव्याचे उद्दिष्ट होते.
जर परिस्थिती हाताबाहेर जात असेल, तर महाराजांचे सैन्य धोरणात्मक माघार घेत असे. ही माघार म्हणजे पराभव नसून शत्रूला चकवून पुन्हा नव्या जोमाने आणि योग्य ठिकाणी हल्ला करण्यासाठी घेतलेली 'पछाड' असे.
महाराजांच्या गनिमी काव्याला सह्याद्रीतील 'मावळ्यांचे' आणि स्थानिक जनतेचे पूर्ण समर्थन होते. रयतेच्या पाठिंब्यामुळे महाराजांना रसद मिळणे सोपे जाई, तर शत्रूला साधी पाण्याची माहिती मिळणेही कठीण व्हायचे.
महाराजांनी उभारलेले स्वराज्याचे गडकोट हे गनिमी काव्याचे केंद्र होते. युद्धाच्या वेळी हे किल्ले रसद साठवण्यासाठी आणि आणीबाणीच्या वेळी सुरक्षित आश्रयस्थान म्हणून वापरले जात, ज्यामुळे शत्रूला वेढा घालणे कठीण जाई.