Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बालपण हे केवळ एका राजाचे बालपण नव्हते, तर ते स्वराज्य स्थापनेच्या पायाभरणीचा काळ होता.
शिवनेरीवर जन्म
19 फेब्रुवारी 1630 रोजी जुन्नरमधील शिवनेरी किल्ल्यावर शिवरायांचा जन्म झाला. किल्ल्यावरील शिवाई देवीला जिजाऊंनी साकडे घातले होते, म्हणून त्यांचे नाव 'शिवाजी' ठेवण्यात आले.
महाराजांच्या बालपणावर माँसाहेब जिजाऊंचा सर्वाधिक प्रभाव होता. त्यांनी शिवरायांना रामायण, महाभारतातील शौर्यकथा सांगून त्यांच्यात निर्भयता आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती बाणवली.
कमी वयातच शिवरायांनी तलवारबाजी, दांडपट्टा, अश्वारोहण (घोडेस्वारी) आणि नेमबाजी यांसारख्या युद्धकलांमध्ये नैपुण्य मिळवले. दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी राज्यकारभाराचेही धडे घेतले.
पुण्यातील वास्तव्यात शिवरायांनी मावळ खोऱ्यातील गरीब पण स्वाभिमानी मुलांशी (मावळ्यांशी) मैत्री केली. त्यांच्यासोबत ते सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यात फिरले, ज्यामुळे त्यांना भूगोलाची उत्तम जाण झाली.
बालपणातच आजूबाजूला होणारा परकीय सत्तांचा अन्याय पाहून शिवरायांच्या मनात स्वतःचे राज्य म्हणजेच 'स्वराज्य' स्थापन करण्याची प्रबळ इच्छा निर्माण झाली.
शहाजीराजे स्वतः एक पराक्रमी सरदार होते. त्यांनी शिवरायांच्या शिक्षणाची उत्तम सोय केली आणि त्यांना पुण्याची जहागिरी सांभाळण्यासाठी जिजाऊंसोबत पाठवले, ज्यामुळे त्यांना लहानपणीच नेतृत्वाचा अनुभव मिळाला.
बालपणापासूनच शिवरायांनी प्रजेच्या समस्या जाणून घेण्यास सुरुवात केली होती. कोणावरही अन्याय झाल्यास तो दूर करण्यासाठी ते नेहमी पुढाकार घेत, ज्यामुळे लोकांमध्ये त्यांच्याबद्दल आदर निर्माण झाला.
वयाच्या अवघ्या 16व्या वर्षी शिवरायांनी आपल्या सवंगड्यांसह रायरेश्वराच्या मंदिरात 'हिंदवी स्वराज्य' स्थापनेची प्रतिज्ञा केली. हे त्यांच्या बालपणातील सर्वात महत्त्वाचे आणि निर्णायक वळण होते.