Manish Jadhav
छत्रपती संभाजी महाराज आणि त्यांच्या मावळ्यांचे नाते हे केवळ 'राजा आणि सेवक' असे नव्हते, तर ते विश्वासाचे आणि अढळ निष्ठेचे होते.
संभाजी महाराजांनी आपल्या मावळ्यांना केवळ सैनिक मानले नाही, तर त्यांना स्वतःच्या कुटुंबातील सदस्यांप्रमाणे वागवले. मावळ्यांच्या सुखात आणि दुःखात महाराज नेहमी त्यांच्या पाठीशी उभे राहिले.
स्वराज्यासाठी बलिदान देणाऱ्या मावळ्यांच्या रक्ताचे मोल महाराजांनी नेहमीच जाणले. एखाद्या मावळ्याचा मृत्यू झाल्यास त्याच्या कुटुंबाची संपूर्ण जबाबदारी महाराज स्वतः उचलत असत.
छत्रपती शिवरायांप्रमाणेच संभाजी महाराजांनीही 'जाती' पेक्षा 'कर्तृत्वाला' महत्त्व दिले. सामान्य मावळ्यालाही त्यांनी त्याच्या शौर्यानुसार मानसन्मान आणि पदे दिली.
औरंगजेबाच्या अवाढव्य सैन्याविरुद्ध लढताना मावळ्यांचे मनोबल खचू नये, यासाठी महाराज स्वतः आघाडीवर राहून लढत. "माझा राजा माझ्यासोबत आहे," ही भावनाच मावळ्यांच्या ताकदीचा स्त्रोत होती.
कोंडाजी फर्जंद, सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांसारख्या अनेक मावळ्यांच्या बलिदानानंतर महाराज अत्यंत भावूक होत असत. त्यांच्या बलिदानाचा बदला घेण्यासाठी ते अधिक आक्रमकपणे शत्रूवर तुटून पडत.
शिस्त मोडणाऱ्याला ते सोडत नसत, पण प्रामाणिक मावळ्यावर कधीही अन्याय होणार नाही याची काळजी घेत. मावळ्यांच्या घामाचे आणि कष्टाचे दाम त्यांना वेळेवर मिळेल, याची त्यांनी चोख व्यवस्था केली होती.
महत्त्वाच्या मोहिमा आखताना महाराज आपल्या विश्वासू मावळ्यांचा सल्ला घेत असत. यामुळे मावळ्यांमध्ये 'हे राज्य माझे आहे' ही स्वाभिमानाची भावना अधिक दृढ झाली.
जेव्हा स्वतः छत्रपतींना अटक झाली आणि त्यांच्यावर अनन्वित अत्याचार झाले, तेव्हाही त्यांनी आपल्या मावळ्यांचे आणि स्वराज्याचे नाव कधीही कमी होऊ दिले नाही. आपल्या राजाचा हा करारी बाणा पाहूनच मावळे शेवटपर्यंत स्वराज्यासाठी लढत राहिले.