Manish Jadhav
बाणकोट किल्ला हा रत्नागिरी जिल्ह्यातील उत्तरेला सावित्री नदीच्या मुखावर वसलेला आहे. हा किल्ला म्हणजे कोकण किनारपट्टीच्या संरक्षणासाठी बांधलेला एक अभेद्य पहारेकरी होता.
या किल्ल्याचे स्थान भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत मोक्याचे होते. सावित्री नदीतून होणाऱ्या व्यापारावर आणि शत्रूच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचा उपयोग केला.
सुरुवातीला हा किल्ला आदिलशाहीच्या ताब्यात होता. शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकल्यानंतर त्याचे नाव 'हिंमतगड' असे ठेवले. हे नाव मावळ्यांच्या धैर्याचे आणि पराक्रमाचे प्रतीक मानले जाते.
कोकण किनारपट्टीवर सिद्दी आणि पोर्तुगीजांचा मोठा उपद्रव होता. त्यांना रोखण्यासाठी महाराजांनी बाणकोटचा उपयोग आपल्या आरमाराचे मुख्य केंद्र म्हणून केला.
बाणकोट किल्ल्याची तटबंदी आजही मोठ्या दिमाखात उभी आहे. समुद्राकडून येणाऱ्या शत्रूला लांबूनच टिपण्यासाठी या किल्ल्यावर बुरुजांची रचना अतिशय विचारपूर्वक करण्यात आली होती.
शिवाजी महाराजांनी बाणकोटच्या माध्यमातून समुद्रावर आपले वर्चस्व निर्माण केले. इथूनच मराठ्यांच्या आरमारी सामर्थ्याचा पाया अधिक भक्कम झाला, ज्यामुळे शत्रूच्या मनात धडकी भरली.
शिवरायांनंतरच्या काळातही या किल्ल्याचे महत्त्व कायम राहिले. कान्होजी आंग्रे आणि पेशव्यांनी या किल्ल्याचा उपयोग करुन कोकण प्रांताचे संरक्षण केले.
आज बाणकोट किल्ला हा एक प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे. गडावरुन दिसणारा सावित्री नदीचा आणि अरबी समुद्राचा संगम पाहून शिवरायांच्या दूरदृष्टीची प्रकर्षाने जाणीव होते.