Manish Jadhav
अंजनेरी किल्ल्याचा सर्वात मोठा इतिहास म्हणजे हे स्थान पवनपुत्र हनुमानाचे जन्मस्थान मानले जाते. हनुमानाची माता 'अंजनी' यांनी येथे तपश्चर्या केली होती, ज्यावरुन या डोंगराला 'अंजनेरी' हे नाव पडले.
किल्ल्याच्या पायथ्याशी यादव काळातील आणि त्याही पूर्वीच्या जैन लेणी आढळतात. या लेण्यांमधील कोरीव काम आणि मूर्तींवरुन या परिसराचे 11व्या शतकातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.
अंजनेरीच्या पायथ्याशी अनेक प्राचीन मंदिरांचे अवशेष आहेत. ही मंदिरे 'यादव' काळात बांधली गेली असून त्यांच्यावरील कोरीव काम हे त्या काळातील स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुना मानले जाते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात आणि त्यानंतरच्या मराठा साम्राज्यात हा किल्ला संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर परिसरावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर केला जात असे. शूर मावळ्यांच्या रक्ताने पावन झालेला हा किल्ला आहे.
1818 मध्ये मराठा-इंग्रज युद्धानंतर हा किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. ब्रिटिशांनी या डोंगराचा वापर काही काळ विश्रांतीचे ठिकाण म्हणूनही केला होता, कारण येथील हवामान आल्हाददायक आहे.
ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, या परिसरात शिलाहार राजांचेही वास्तव्य होते. किल्ल्यावरील काही जुने अवशेष आणि पाण्याची टाकी त्या काळातील बांधकामाची साक्ष देतात.
ऐतिहासिकदृष्ट्या हा किल्ला 'अंजनेरी-ब्रह्मगिरी' या जोडकिल्ल्यांचा भाग मानला जातो. नाशिकहून गुजरात आणि कोकणाकडे जाणाऱ्या जुन्या व्यापारी मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याला विशेष महत्त्व होते.
किल्ल्यावर असलेले अंजनी मातेचे मंदिर, हनुमानाचे पाऊल (नैसर्गिक तलाव) आणि वाटेतील जुन्या पायऱ्या आजही पर्यटकांना आणि इतिहासप्रेमींना त्या काळातील समृद्ध इतिहासाची आठवण करुन देतात.