Sameer Amunekar
मुघल काळात सैनिकांचे वेतन त्यांचा दर्जा, पद, अनुभव आणि जबाबदारी यांनुसार ठरत असे. सैन्यातील प्रत्येक सैनिकाला समान पगार मिळत नव्हता.
घोडेस्वार सैनिकांना अनेकदा अधिक वेतन मिळत असे. घोड्यांची देखभाल, खाद्य आणि युद्धासाठी लागणारा खर्च यांची जबाबदारीही त्यांच्यावर असे.
पायदळातील सैनिकांना त्यांच्या पदानुसार वेतन दिले जात असे. त्यांचे वेतन घोडेस्वार आणि उच्च दर्जाच्या सैन्याधिकाऱ्यांच्या तुलनेत सामान्यतः कमी असे.
मुघल प्रशासनात मनसबदारी पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. मनसबदाराचा दर्जा आणि त्याच्याकडे असलेल्या सैन्याच्या जबाबदारीनुसार त्याचे वेतन व इतर लाभ ठरत असत.
काही घोडेस्वारांना स्वतःचे घोडे आणि सैनिकी साहित्य सांभाळावे लागत असे. त्यामुळे घोड्यांची संख्या, दर्जा आणि देखभालीचा खर्च यांचाही आर्थिक गणितावर परिणाम होत असे.
मुघल काळात काही सैनिक व अधिकाऱ्यांना रोख वेतन मिळत असे, तर मनसबदारांना त्यांच्या दर्जानुसार महसुलाशी संबंधित अधिकारही दिले जात असत. मात्र, ही व्यवस्था पद आणि कालखंडानुसार बदलत असे.
सामान्यतः घोडेस्वार सैनिकांचा खर्च आणि वेतन पायदळातील सामान्य सैनिकांपेक्षा अधिक असू शकत असे. मात्र, नेमकी रक्कम सांगण्यासाठी संबंधित मुघल सम्राटाचा काळ, सैनिकाचा दर्जा आणि वेतनपद्धती यांचा विचार करावा लागतो.