Manish Jadhav
हरिशचंद्रगड हा माळशेज घाटावर नजर ठेवण्यासाठी अत्यंत मोक्याचा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या सीमा विस्तारताना या किल्ल्याचे मोक्याचे स्थान ओळखून तो स्वराज्यात सामील करून घेतला.
शिवकाळापूर्वी हा किल्ला निजामशाहीकडे होता, पण महाराजांनी तो जिंकून घेतला. उत्तर कोकण आणि घाटमाथ्याला जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी महाराजांनी या गडाचा प्रभावी वापर केला.
महाराजांनी गडावरील तटबंदी आणि प्रवेशद्वारांची डागडुजी केली. गडावर मुबलक पाणीसाठा राहावा म्हणून इथल्या टाक्यांची निगा राखली गेली, जेणेकरुन वेढा पडल्यास सैन्याची रसद कमी पडणार नाही.
हरिशचंद्रगडावरील कडे आणि नळीच्या वाटा इतक्या अवघड आहेत की, स्वराज्याच्या मावळ्यांनी गनिमी काव्यासाठी याचा पुरेपूर फायदा घेतला. शत्रूच्या सैन्याला सहजासहजी हा किल्ला सर करणे अशक्य होते.
महाराजांचे गुप्तहेर या गडाच्या कोकणकड्यावरुन कोकणातील हालचालींवर नजर ठेवत असत. 300 फुटांची खोल दरी शत्रूसाठी काळ ठरत असे आणि स्वराज्यासाठी एक नैसर्गिक ढाल.
महाराजांनंतर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातही या किल्ल्याचा वापर मुघलांना रोखण्यासाठी झाला. या किल्ल्यावर अनेक वर्ष मराठ्यांचे वर्चस्व राहिले होते.
गडावरील हरिशचंद्रेश्वर मंदिरात शिवकाळातील मावळे येऊन दर्शन घेत. गडाची गडदेवता आणि तिथलं केदारेश्वर शिवलिंग शिवरायांच्या शिलेदारांसाठी नेहमीच श्रद्धेचं स्थान राहिलं आहे.
पुढील काळात पेशव्यांनीही या किल्ल्याचा विस्तार केला. आजही या किल्ल्याच्या दगडादगडात शिवरायांच्या शौर्याचा आणि मराठा साम्राज्याच्या पराक्रमाचा वारसा पाहायला मिळतो.