दैनिक गोमन्तक डिजिटल
संभाजी महाराजांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले अष्टप्रधान मंडळ कायम ठेवले आणि त्याद्वारे राज्यकारभाराची घडी बसवली.
प्रशासकीय कामात आणि सल्लागार म्हणून त्यांनी कवी कलश यांना महत्त्वाचे स्थान दिले होते. कवी कलश यांनी महाराजांना अनेक कठीण प्रसंगांत आणि राजनैतिक निर्णयांत साथ दिली.
स्वराज्याची आर्थिक स्थिती मजबूत ठेवण्यासाठी त्यांनी महसूल व्यवस्थेत सुधारणा केल्या. युद्धाच्या काळातही प्रजेवर अन्याय होणार नाही आणि शेतीचे नुकसान होणार नाही, याची त्यांनी काळजी घेतली.
संभाजी महाराज स्वतः न्यायदानाच्या कामात लक्ष घालत असत. त्यांनी अनेक प्रलंबित खटले निकाली काढले आणि प्रजेला न्याय मिळवून दिला. त्यांच्या काळातील अनेक 'महजर' (न्यायनिवाडे) आजही त्यांच्या न्यायप्रियतेची साक्ष देतात.
महाराजांनी अनेक देवस्थानांना वर्षासने आणि इनामे देऊन धार्मिक वारसा जतन केला. तसेच ते स्वतः उच्चशिक्षित आणि संस्कृतचे गाढे पंडित होते, त्यांनी 'बुधभूषण' सारख्या ग्रंथांची निर्मिती करून सांस्कृतिक क्षेत्रात योगदान दिले.
त्यांच्या ९ वर्षांच्या कार्यकाळात स्वराज्यावर मुघल, आदिलशहा, कुतुबशहा, पोर्तुगीज आणि जंजिऱ्याचा सिद्दी अशा शत्रूंचे एकाच वेळी आक्रमण झाले होते. या सर्व आघाड्यांवर त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे लढा दिला आणि स्वराज्य सुरक्षित ठेवले.
शिवरायांप्रमाणेच संभाजी महाराजांनी आरमाराकडे विशेष लक्ष दिले. तसेच स्वराज्यातील किल्ल्यांची डागडुजी आणि नवीन बांधकामांकडे (उदा. फोंडा किल्ला) त्यांनी बारकाईने लक्ष दिले.
लष्करी आणि मुलकी प्रशासनात त्यांनी कडक शिस्त पाळली. फितुरी करणाऱ्यांना त्यांनी कठोर शासन केले, जेणेकरून स्वराज्याची सुरक्षा अबाधित राहील.